Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng len lỏi vào đời sống hàng ngày, việc cha mẹ cho con cái sử dụng chung tài khoản AI cá nhân đang trở thành một thói quen tiện lợi nhưng tiềm ẩn nhiều vấn đề không ngờ tới. Khi trẻ truy cập vào tài khoản này, chúng không chỉ tương tác với AI mà còn vô tình “bước vào” một không gian lưu trữ đầy ắp lịch sử trò chuyện, các chủ đề người lớn quan tâm, và cả phong cách đặt câu hỏi phức tạp của cha mẹ đã được hệ thống ghi lại.

Bản chất cốt lõi của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) như ChatGPT, Gemini hay các công cụ tương tự là khả năng học hỏi và tạo ra phản hồi dựa trên ngữ cảnh được cung cấp và lịch sử các tương tác trước đó. Hệ thống không tự “hiểu” ai đang hỏi – một người lớn phân tích thị trường hay một đứa trẻ lớp 3 – mà chỉ đơn thuần phân tích luồng thông tin gần nhất để dự đoán và tạo ra câu trả lời phù hợp nhất với mẫu hình nó đã học được từ toàn bộ lịch sử đó.

Chính vì vậy, một kịch bản rất dễ xảy ra: khi một đứa trẻ hồn nhiên đặt câu hỏi về một bài tập toán lớp 3 đơn giản (“5 chia cho 2 bằng mấy?”) trên một tài khoản mà chỉ vài giờ trước đó, cha hoặc mẹ đã dùng để tìm hiểu sâu về chiến lược thâm nhập thị trường, phân tích đối thủ cạnh tranh, hay các thuật ngữ tài chính phức tạp, AI có thể rơi vào tình trạng “nhiễu loạn” dữ liệu đầu vào. Nó cố gắng kết nối câu hỏi đơn giản của trẻ với các khái niệm phức tạp trước đó.

Hậu quả là AI có thể đưa ra những câu trả lời hoàn toàn không phù hợp với đối tượng. Thay vì giải thích phép chia một cách trực quan, dễ hiểu, nó có thể bắt đầu sử dụng những thuật ngữ như “phân bổ tỷ lệ”, “hiệu suất phân chia” hoặc đưa ra các ví dụ liên quan đến kinh doanh mà người lớn đã thảo luận. Đôi khi, câu trả lời trở nên quá phức tạp, vượt xa khả năng hiểu của trẻ, hoặc tệ hơn, AI trả lời hoàn toàn lạc đề, “nói linh tinh” khi cố gắng tạo ra một mối liên kết logic (theo cách của máy) giữa bài toán lớp 3 và một buổi phân tích chiến lược kinh doanh.

Trải nghiệm nhận về những câu trả lời khó hiểu, sai lệch hoặc không liên quan này dễ dàng khiến cả trẻ em lẫn phụ huynh cảm thấy thất vọng và đi đến kết luận vội vàng rằng AI là công cụ không hữu ích, không đáng tin cậy, thậm chí là “ngớ ngẩn” và không phù hợp cho mục đích học tập của trẻ. Sự hiểu lầm này không phản ánh đúng tiềm năng thực sự của AI trong giáo dục mà chỉ là hệ quả trực tiếp của việc sử dụng sai ngữ cảnh, vô tình trộn lẫn thế giới quan của người lớn và trẻ nhỏ trong cùng một “bộ não” AI.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ AI mà ở cách chúng ta tương tác và quản lý nó. Giải pháp ở đây không phải là cấm đoán trẻ tiếp cận một công cụ học tập đầy tiềm năng, mà là hướng dẫn sử dụng một cách thông minh, có ý thức và trách nhiệm hơn. Các biện pháp hiệu quả bao gồm:

1. Tạo tài khoản AI riêng biệt cho trẻ: Đây là giải pháp căn cơ và lý tưởng nhất. Một tài khoản riêng sẽ tạo ra một môi trường tương tác “sạch”, nơi lịch sử trò chuyện chỉ xoay quanh các chủ đề, ngôn ngữ và mức độ phức tạp phù hợp với lứa tuổi, trình độ và nhu cầu học tập cụ thể của trẻ. AI sẽ học hỏi và phản hồi dựa trên chính thế giới quan của trẻ.
2. Ưu tiên sử dụng các nền tảng AI chuyên biệt cho giáo dục: Hiện nay có nhiều công cụ và ứng dụng AI như lxi.info được thiết kế đặc thù cho trẻ em, với giao diện thân thiện, nội dung được kiểm duyệt cẩn thận, tích hợp các bộ lọc an toàn và khả năng đưa ra phản hồi sư phạm, phù hợp với từng cấp học.
3. Luôn bắt đầu cuộc trò chuyện mới (Clear Context/Reset Chat): Nếu việc dùng chung tài khoản là không thể tránh khỏi trong một số tình huống, cha mẹ cần tập thói quen chủ động xóa lịch sử trò chuyện gần nhất hoặc sử dụng chức năng “bắt đầu cuộc trò chuyện mới” (New Chat/Reset Chat) trước mỗi lần đưa máy cho con sử dụng. Thao tác đơn giản này giúp AI “quên” đi ngữ cảnh của người lớn trước đó và tập trung hoàn toàn vào yêu cầu hiện tại của trẻ, như thể bắt đầu trên một trang giấy trắng.

Việc hiểu rõ cách AI, đặc biệt là các LLM, hoạt động dựa trên ngữ cảnh và áp dụng các biện pháp sử dụng phù hợp không chỉ giúp khai thác tối đa lợi ích của công nghệ này cho việc học của trẻ mà còn tránh được những hiểu lầm không đáng có. Quan trọng hơn, đó còn là một phần thiết yếu của việc xây dựng kỹ năng số lành mạnh và tư duy phản biện về công nghệ cho cả gia đình trong kỷ nguyên số.